اين پرسش ابتدا بايد شرايط و موقعيتهاى مختلفى را كه مأمون تحت تأثير آنها به حوادث مىنگريسته ، ارزيابى كنيم . بررسى چند موقعيت موقعيّت اول : دوران بحران و طرح انديشهء اوّليهء ولايتعهدى ( خلافت ) همچنان كه در بحث طراح ولايتعهدى گفته شد ، مأمون هنگامى تصميم گرفت « خلافت مسلمين را به محلى كه خداوند قرار داده است ، بازگرداند » « 58 » كه خود در شرايطى كاملا بحرانى قرار داشت . سپاه و لشكريان او رو به هزيمت گذاشته بودند و هرثمة بن اعين گريخته بود . مركز حكومت او ؛ خراسان توسط صاحب السرير تهديد مىشد و عيسى بن ماهان سردار سپاه محمّد بن امين به قصد دستگيرى او عازم بود ، تا وى را به بغداد نزد امين برد و مأمون در انديشهء پناهنده شدن به امير كابل بود . « 59 » مأمون در چنين وضعيتى تصميم مىگيرد ، حكومت و خلافت را به جايگاه اصلى آن كه حق اولاد على بن ابى طالب عليه السّلام است بازگرداند . خاستگاه مأمون در اين زمان بنابر اعتراف و اقرار خود كه « با نيّت پاك ، با خداى خود عهد كردم » ، صادقانه به نظر مىرسد . موقعيّت دوّم : دوران تلاطم سياسى و نياز به عامل توازن و تعديل بعد از كشته شدن محمّد امين در محرم ( صفر ) سال 198 و بازگشت قدرت به مأمون ، فضل بن سهل كه شاهد اين اعتراف بوده است ، عهد و نذرى كه مأمون با خداى خود بسته بود ، به او خاطر نشان مىكند . اين كه فضل بن سهل با چه انگيزه‌اى اين عهد را يادآور مىشود نياز به بررسى جداگانه‌اى دارد ، ولى بىشك

--> ( 58 ) - شيخ صدوق ، عيون اخبار الرضا عليه السّلام ، 2 / 386 ؛ ابو الفضل بيهقى ، تاريخ بيهقى ، 1 / 191 . ( 59 ) - ابن اثير ، كامل تاريخ بزرگ اسلام و ايران ، 10 / 217 ؛ دينورى ، اخبار الطوال ، ص 441 - 436 ؛ يعقوبى ، تاريخ يعقوبى ، 2 / 2 - 450 ؛ مسعودى ، مروّج الذهب ، 2 / 391 ؛ شيخ صدوق ، عيون اخبار الرضا عليه السّلام ، 2 / 391 ؛ ابو الفضل بيهقى ، تاريخ بيهقى ، 1 / 192 ؛ ملا محمّد باقر مجلسى ، بحار الانوار ، 12 / 126 - 124 .